De toekomst van werk is niet sexy

Praten, schrijven en vooral discussiëren over de impact van nieuwe technologie op werk en arbeid is ‘hot’, maar gaat alle kanten op. Artificial Intelligence (AI), Big Data, Internet of Things, Augmented Reality en 3D-printing lijken de (arbeids)wereld te veranderen.

Sommigen voorspellen dat robots ons werk gaan inpikken en de helft van de banen verdwijnt en dat de Vierde Industriële Revolutie (Industry 4.0) nu echt een feit is. Anderen pleiten voor de ontwikkeling van 21st century skills die medewerkers helpen hiermee om te gaan of pleiten vurig voor het heffen van belasting op robots (robotax) en de invoering van een basisinkomen. Alles om de gevolgen voor de benadeelde groepen op te vangen. Weer anderen zeggen dat er alleen maar heel veel nieuwe banen bijkomen. De discussie gaat vooral over extremen, politieke tegenstellingen en de verre toekomst. En kan leiden tot angst en onzekerheid. Dat is zonde. Daarom richten we ons in dit eerste artikel – onderdeel van een drieluik – op bewustwording van valkuilen in de discussie over impact van nieuwe technologie op werk. En we kijken naar aangrijpingspunten om hiermee om te gaan. Nuance is een mooi startpunt.

Niet sexy, wel belangrijk: nuance

Maar laten we eerlijk zijn, de toekomst voorspellen kan niemand. Weet u wat de beroepen over 25 jaar zijn? Had u twintig jaar geleden gedacht dat je nu als online influencer een dikke boterham kon verdienen? De eerste AI-patenten werden zo’n 36 jaar geleden aangevraagd. Vandaag de dag liggen de patenten op gebied van AI nog steeds erg laag, 236 patenten waarvan de meeste van voor 2015. Pas in 2017 zien we dat het aantal patenten exponentieel stijgt. Het gebruik van robots door bedrijven is nog steeds erg laag (12.000 industriële robots eind 2019; 175 robots per 10.000 medewerkers in de industrie, waarmee Nederland achterloopt op onder andere Denemarken, België en Spanje). En de voorspelde revolutie omtrent 3D printing komt in Nederland nu pas een beetje op gang, als we de patentcijfers mogen geloven. Pas na 2014 vragen Nederlandse bedrijven patenten aan, terwijl 3D printing al sinds begin jaren ‘90 bestaat.

Technologische verandering is vanzelfsprekend, maar zal niet van de ene op de andere dag gaan, zoals vaak geschetst wordt. Het behelst een proces van vele jaren. Schattingen over hoeveel banen verdwijnen door automatisering en technologie, of er juist bijkomen, lopen ver uiteen. MIT’s conclusie, gebaseerd op uitgebreid onderzoek, luidde: “… although these predictions are made by dozens of global experts in economics and technology, no one seems to be on the same page. There is really only one meaningful conclusion: we have no idea how many jobs will actually be lost to the march of technological progress.” We weten het dus niet.

“De vraag hoe we op korte termijn technologie kunnen inzetten voor het creëren van fijne, eerlijke, productieve werkomgevingen, is relevanter voor nu.”

Keuze op korte termijn

Kortom, basisinkomen en robot-belasting om excessen van technologie te ondervangen? Dit lijkt interessant, maar die opties hebben we morgen nog niet nodig. De vraag hoe we op korte termijn technologie kunnen inzetten voor het creëren van fijne, eerlijke, productieve werkomgevingen, is relevanter voor nu. Hoe zetten we robots in om de vieze, zware of nare klussen uit te voeren? Hoe kan technologie helpen ons werk uitdagend en veilig te houden? Kunnen we AI inzetten om arbeidsmarktdiscriminatie tegen te gaan? Hoe kunnen we meer mensen aan het werk helpen? En vooral, wat kunnen bedrijven en medewerkers zelf doen om de impact van nieuwe technologie te benutten en ermee leren omgaan?

Veel vragen, die niet makkelijk te beantwoorden zijn. Maar makkelijker dan de toekomst voorspellen. Kern van ons denken is dat de toekomst volledig afhankelijk is van de keuzes die we nu en morgen maken. Daarom richten we ons ook op welke opties er zijn. Kernstappen in deze aanpakken zijn:

  1. Breng de mogelijke, concrete technologische toepassingen op onderbouwde wijze in kaart (technologie-analyse)
  2. Bekijk integraal en systematisch stap voor stap wat de nieuwe technologieën betekenen voor je organisatie, processen, taken en medewerkers (organisatie-analyse)
  3. Implementeer dit alleen in samenwerking met de medewerkers (mensgerichte analyse). Niet alleen omdat ‘ze’ moeten worden overgehaald, maar vooral omdat medewerkers een bron van kennis zijn.

Deze laatste stap wordt wel eens vergeten. In elk van deze stappen heb je als individu of organisatie keuzes te maken en kun je samen de banen of organisaties van de (nabije) toekomst vormgeven.

“Zorgprofessionals kunnen zichzelf binnenkort gaan matchen aan ‘hun’ functie van de toekomst, zodat in overleg met team en teamleider ook toekomstgerichte ontwikkelkeuzes kunnen worden gemaakt.”

Taken van de (nabije) Toekomst

Een specifiek voorbeeld is de methode ‘Taken van de Toekomst’. In opdracht van het sectorfonds voor de kennissector Sofokles en de acht Universitair Medisch Centra brachten TNO en FWG bijna vijftig verschillende ‘zorgfuncties van de toekomst’ in beeld. Vooral door met zorgprofessionals on- en offline de dialoog aan te gaan over de korte termijn impact van technologische ontwikkelingen op de zorgtaken die nu al in een functie zitten. Welke taken worden binnenkort omvangrijker of complexer? Welke juist minder omvangrijk of eenvoudiger? Welke taken verdwijnen? Zijn er ook nieuwe taken te verwachten? Door op het taakniveau de impact van concrete ontwikkelingen te beoordelen, en dat met medewerkers te doen in plaats van voor ze, wordt die toekomst voor medewerkers concreter en behapbaar. Minder sexy, maar niet eng en onzeker. Zorgprofessionals kunnen zichzelf binnenkort gaan matchen aan ‘hun’ functie van de toekomst, zodat in overleg met team en teamleider ook toekomstgerichte ontwikkelkeuzes kunnen worden gemaakt. Leven lang ontwikkelen en 21st century skills krijgen in relatie tot de toekomst van werk dan ook écht inhoud. Eindelijk!


Drie TNO-experts delen hun visie in een drieluik

Dit is het eerste artikel in een drieluik van drie sprekers van de NRC Live Future of Work serie. Dit artikel richt zich op bewustwording van valkuilen in de discussie over impact van nieuwe technologie op werk. En aangrijpingspunten om hiermee om te gaan. Het tweede artikel gaat in op een concrete TNO-aanpak en duikt hiermee verder de diepte en toepassing in. Het derde artikel gaat over de bredere beleids- en arbeidsmarktcontext die hierop van invloed is.


Paul Preenen
is senior onderzoeker bij TNO

 

 

 


Steven Dhondt
is senior onderzoeker bij TNO en hoogleraar aan de KU Leuven

 

 

 


Jos Sanders
is lector ‘Leren tijdens de beroepsloopbaan’ bij de HAN en senior onderzoeker bij TNO

 

 

 

Bekijk programma Future of Work

Blijf op de hoogte!

Blijf op de hoogte!

Wil je op de hoogte blijven van toekomstige NRC Live events? Schrijf je dan in voor onze nieuwsbrief!

Suggesties voor een spreker?

Suggesties voor een spreker?

Ken jij iemand die goed zou kunnen spreken op een van onze events? Stel dan een spreker aan ons voor!