Puur en onbewerkt versus sterk bewerkt voedsel: gevolgen voor gezondheids- en voedselbeleid

-4 minuten leestijd-

OPINIE – Onlangs was de stelling ‘er is niets mis met bewerkt voedsel’ weer actueel. Dit mede naar aanleiding van het boek ‘Ode aan de e-nummers: waarom e-nummers, kant- en klaar-maaltijden en conserveermiddelen ons leven beter maken’ van auteur en microbioloog Rosanne Hertzberger.

De discussies over de (on)gezondheid van fabrieksvoedsel zijn zoals altijd weer verhit en emotioneel. De opvattingen van Hertzberger lijken in schril contrast te staan met de oproep van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO; niet bepaald een organisatie van kruidenvrouwtjes of voedselgekkies) om de consumptie van sterk bewerkt voedsel te beperken en het liefst te verruilen voor niet of minimaal bewerkt voedsel (1).

Nut versus pret
De discussie moet echter niet gaan over bewerkt of onbewerkt voedsel. Bijna al het voedsel dat we eten is op de één of andere manier bewerkt. Dat gebeurt ergens in de keten tussen oogst of slacht en ons bord. Sommige bewerkingen zijn nuttig en maken ons voedsel langer houdbaar (waardoor we minder voedsel weggooien) en/of microbiologisch veiliger (wat zorgt voor minder voedselinfecties).

“Bijna al het voedsel dat we eten is op de één of andere manier bewerkt. Dat gebeurt ergens in de keten tussen oogst of slacht en ons bord.”

Maar ook zijn er bewerkingen waarbij vanuit gezondheidsoogpunt overbodige stoffen worden toegevoegd die alleen bedoeld zijn om de consument bepaalde voedingsmiddelen aantrekkelijker te laten vinden en er meer van te laten eten; denk aan kleur-, geur- en smaakstoffen in snoep en snacks.

De bewerking van voedsel voor een betere houdbaarheid kan het ook minder gezond maken. Bijvoorbeeld door het toevoegen van zout en suiker als conserveringsmiddel zoals bij vleeswaren en het (partieel) industrieel harden van vetzuren zoals bij koekjes. De laatste bewerking zorgt voor de vorming van de schadelijke transvetten.

Onvermijdelijk, heel erg lekker en beperkt voedend
De WHO maakt zich vooral zorgen over de wereldwijd stijgende consumptie van sterk bewerkt fabrieksvoedsel (de zogeheten ‘ultra-processed foods and drinks’). Dit omdat deze voedingsmiddelen een belangrijke bijdrage leveren aan het toenemen van allerlei welvaartsziekten zoals obesitas, diabetes type 2, hart- en vaatziekten en sommige vormen van kanker.

“De WHO maakt zich vooral zorgen over de wereldwijd stijgende consumptie van sterk bewerkt fabrieksvoedsel.”

Dat sterk bewerkte voedsel is meestal gebaseerd op geraffineerde onderdelen van voedsel (bijvoorbeeld bloem uit graan; suikerstroop uit maïs). Deze voedingsmiddelen zijn technologisch zo geconstrueerd dat de consument er moeilijk weerstand tegen kan bieden. Ze zijn gemakkelijk en heel erg lekker, maar hebben vaak een beperkte voedingswaarde. Ze missen doorgaans essentiële voedingsstoffen zoals vitamines, mineralen en zijn ook vezelarm maar bevatten juist wel veel calorieën (2). De oorspronkelijke voedingsmiddelen waaruit ze gemaakt zijn, zijn er doorgaans niet meer in te herkennen.

Consumenten worden dagelijks verleid om juist dit sterk bewerkte voedsel te (over)consumeren door een even intensieve als agressieve marketing, een onvermijdelijke en alomtegenwoordige beschikbaarheid (je kunt ze op treinstations, in winkels, supermarkten en op benzinestations slechts met moeite ontwijken), een lage prijs en een groeiende portiegrootte.

“Consumenten worden dagelijks verleid om juist dit sterk bewerkte voedsel te (over)consumeren.”

Mondiale epidemie van welvaartsziekten
Met de veiligheid van deze voedingsmiddelen is microbiologisch gezien niets mis. Wel dragen ze in buitensporige mate bij aan de consumptie van geraffineerd zetmeel, suikers, zout en transvetten en daarmee aan de mondiale epidemie van welvaartsziekten.

Die welvaartsziekten hebben hun oorsprong in ongezonde leefgewoonten die vaak al jong zijn aangeleerd. In plaats van de leefwereld van onze jeugd te overspoelen met ongezonde voeding, verdienen alle kinderen een omgeving die hun gezondheid beschermt, zodat ze kunnen opgroeien tot gezonde volwassenen met gezonde eetgewoontes. Dat betekent dat we een gezondere voedselkeuze aantrekkelijker en meer vanzelfsprekend moeten maken maar ook dat we de ongezondere keuzes tot uitzondering moeten maken.

De te verwachten gezondheidswinst voor zowel de huidige volwassenen als toekomstige generaties is gigantisch, mits we meer investeren in preventie in plaats van vooral in medicamenteuze behandeling van vermijdbare ziektes als ze zich al hebben voorgedaan.

Ongezond voedsel wordt mede geproduceerd met landbouwsubsidies
Sterk bewerkt voedsel wordt vaak gemaakt van goedkope ingrediënten zoals maïs, soja, tarwe, rijst en suiker. Deze ingrediënten komen uit lage-lonen landen of worden in rijke landen goedkoop geproduceerd met landbouwsubsidies. Veel van die gesubsidieerde ingrediënten worden, behalve in veevoer, verwerkt in goedkoop maar ongezond en lekker voedsel.

Een Amerikaans onderzoek liet zien dat de helft van de calorieën die we dagelijks binnenkrijgen via sterk bewerkt voedsel afkomstig is uit voedsel dat geproduceerd wordt met overheidssubsidies. Ruim 90% van de inname van toegevoegde suiker die dagelijks gegeten wordt komt uit deze sterk bewerkte producten. Mensen die relatief veel van die producten aten, hadden relatief vaak last van obesitas, diabetes type 2 en een hoger risico op hart- en vaatziekten. Zo kunnen overheden middels landbouwsubsidies indirect de gezondheid ondermijnen. Een aspect dat veel meer aandacht nodig heeft in ons huidige gezondheids-  en voedselbeleid.

“Ruim 90% van de inname van toegevoegde suiker die dagelijks gegeten wordt komt uit deze sterk bewerkte producten.”

Naast een landbouwbeleid waarbij de volksgezondheid meer centraal staat, is ook regulering van de voedingsmiddelenindustrie nodig om een gezonder voedselaanbod te creëren en zodoende de gezondheid van de bevolking te bevorderen (3). Een mooie uitdaging voor een nieuw kabinet.


Bronnen:

  1. PAHO/WHO. Ultra-processed food and drink products in Latin America: Trends, impact on obesity, policy implications, 2015.http://www2.paho.org/hq/index.php?option=com_content&view=article&id=11153&Itemid=0%20fact%20sheet:%20http:/www.paho.org/hq
  2. Monteiro, CA; Moubarac, JC; Cannon, G; Ng, SW; Popkin, B. Ultra-processed products are becoming dominant in the global food system”. Obes Rev 2013: 14 Suppl 2: 21–8 http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/obr.12107/abstract;jsessionid=6198E129DD4EB020A105B74D77C44EF4.f04t01
  3. Moodie R, Stuckler D, Monteiro C, et al. Profits and pandemics: prevention of harmful effects of tobacco, alcohol, and ultra-processed food and drink industries. The Lancet 2013; 381: 670-9. http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)62089-3/abstract

Onze spreker Jaap Seidell schreef dit stuk samen met Jutka Halberstadt en Coosje Dijkstra, onderzoekers aan de Vrije Universiteit Amsterdam.


In aanloop naar Agrifood & Tech deelt NRC Live iedere week één of meerdere (opinie)stukken van onze sprekers.

Bekijk het programma

Blijf op de hoogte!

Blijf op de hoogte!

Wil je op de hoogte blijven van toekomstige NRC Live events? Schrijf je dan in voor onze nieuwsbrief!

Suggesties voor een spreker?

Suggesties voor een spreker?

Ken jij iemand die goed zou kunnen spreken op een van onze events? Stel dan een spreker aan ons voor!