Hoe Spotify en ‘legoblokjes’ de economie op zijn kop zetten

Een nieuw groen paviljoen op de Zuidas; failliete cd- en dvd-winkels in onze winkelcentra. Het zijn twee symptomen van dieperliggende trends die onze economie op zijn kop zullen zetten. Een essay over de beloftes (en gevaren) van grondstofhergebruik in de snel opkomende abonnementeneconomie.

“ Hout, beton, metalen, plastic. We zullen ze in de toekomst gaan huren in plaats van ze te bezitten. Lees opiniestuk @richardkooloos geschreven voor @nrclive”
Tweet this!

Aan de Amsterdamse Zuidas staat sinds kort een opvallend paviljoen. Het wijkt nogal af van zijn omgeving. Zeer ongebruikelijk voor de Zuidas bestaat het vooral uit hout. Het heeft een groene gevel met kruiden en grassen. Verder grote oppervlakten driedubbel glas en (esthetisch vormgegeven) zonnepanelen. Circl zoals het paviljoen heet, is weliswaar van ABN AMRO, maar toegankelijk voor iedereen.

Het verhaal achter Circl is nog opvallender dan het uiterlijk. Zoals de naam al aangeeft is Circl circulair gebouwd. Dat betekent dat vrijwel alle materialen hergebruikt zijn en hergebruikt kunnen worden. De larikshouten balken zijn iets langer en breder dan eigenlijk nodig, zodat de balken bij latere sloop beter herbruikbaar zijn. En Circl kent geen vastgelijmde verbindingen, als legoblokjes zijn de materialen weer uit elkaar te halen. Het akoestisch materiaal aan het plafond van Circl is gemaakt van 16.000 oude spijkerbroeken van ABN AMRO-medewerkers.

Circl is nu nog uniek in Nederland. En de filosofie erachter is op dit moment nogal radicaal. Maar Circl geeft daarmee wel een kijkje in de toekomst: we gaan van ‘lineair’ produceren (grondstoffen winnen, gebruiken en weggooien) naar ‘circulair’ (grondstoffen hergebruiken na sloop). In 2050 moet dat overal in Nederland realiteit zijn.

We gaan van ‘lineair’ produceren naar ‘circulair’. In 2050 moet dat overal in Nederland realiteit zijn.

De volgende beeldspraak helpt ons om de feiten onder ogen te zien. Op 1 januari 2018 was het weer zo ver: er stopt bij elke Nederlander een denkbeeldige vrachtwagen voor de deur met alle ruwe grondstoffen die we per persoon in 2018 zullen verbruiken. De virtuele berg aan grondstoffen die op onze stoep gedumpt wordt, is enorm. Maar liefst 30 ton aan metalen, aardolie, plastic, hout, rubber en ander spul. En dat dus 17 miljoen keer. Op 31 december 2018 staat er na het gebruik bij ieder van ons een bijna even grote virtuele afvalhoop op de stoep. Want hergebruik van grondstoffen gebeurt nog maar mondjesmaat.

Die grondstof- en afvalbergen worden wereldwijd snel groter. Dat komt door de snel groeiende middenklasse. In 2015 behoorden ongeveer 1,8 miljard aardbewoners tot de middenklasse. Volgens schattingen van de Oeso is de middenklasse in 2030 gegroeid tot meer dan 5 miljard mensen. Dat betekent dus een paar miljard extra consumenten.

Dat is geweldig nieuws, want het betekent dat miljarden mensen uit de armoede opklimmen naar de middenklasse. Maar het betekent ook dat we vastlopen in ons lineaire gebruik van grondstoffen. Zoveel grondstoffen zijn er namelijk bij lange na niet. We gebruiken nu al meer dan de aarde kan herstellen. In 2017 hadden we met elkaar al op 2 augustus alles verbruikt wat de aarde in dat jaar aankon. Daarna gaan we dus ‘in het rood’ bij moeder aarde. Die schuld groeit elk jaar harder. Dat moet anders: circulair.

Niet alleen landen, maar ook steeds meer bedrijven spelen actief in op de circulaire economie. Tesla is natuurlijk een bekend voorbeeld met het recyclingprogramma voor batterijen. Ik spreek veel grote en kleine bedrijven die uit volle overtuiging met duurzaamheid en hergebruik bezig zijn.  Relatiemanagers van ABN AMRO stellen tegenwoordig vragen aan zakelijke klanten die vroeger niet in hun hoofd opgekomen waren: welk percentage van je grondstoffen is straks herbruikbaar? Ontwerp je zo dat de materialen herbruikbaar zijn? Hoe kwetsbaar ben je voor grondstofschaarste? Het antwoord op die vragen speelt in toenemende mate een rol bij de toekomstbestendigheid van bedrijven en dus bij het wel of niet verstrekken van financiering.

Niet alleen landen, maar ook steeds meer bedrijven spelen actief in op de circulaire economie.

Naast de opkomst van de circulaire economie is er een andere trend gaande: de opkomst van de deel-, leen-, diensten- of abonnementeneconomie. Software kopen we niet langer. We sluiten een licentie af voor tijdelijk gebruik. Ook muziek schaffen we aan via een abonnement op een streamingdienst zoals Spotify of Apple Music. En waarom zou je per se een auto willen bezitten als product, als het er eigenlijk om gaat dat je een dienst wilt kopen die je snel van A naar B brengt. Autodeelbedrijven zoals Car2go of Greenwheels zijn de laatste jaren dan ook sterk opgekomen. Ook het gebruik van de deelfietsen van de NS is explosief gegroeid.

De overgang van product/bezit naar dienst/huur grijpt ook om zich heen in veel minder voor de hand liggende sectoren. Het Amsterdamse architectenbureau RAU haalde het nieuws omdat het niet langer lampen wilde aanschaffen. Het bureau plaatste bij Philips een bestelling voor 500 lux aan licht gedurende 1860 uur per jaar. Hoe Philips dat precies regelde, maakte RAU niet uit. Het bureau wilde in ieder geval geen eigenaar van de lampen worden, maar wilde wel licht.

De overgang van product/bezit naar dienst/huur grijpt ook om zich heen in veel minder voor de hand liggende sectoren.

Die twee ontwikkelingen (de circulaire en de abonnementeneconomie) versterken elkaar. Als Philips geen lampen, maar licht verkoopt, en dus ook verplicht is kapotte lampen te vervangen bij de klant, dan zal het ervoor zorgen dat de lampen zo duurzaam en energiezuinig mogelijk zijn. En dat de grondstoffen herbruikbaar zijn; de lampen die stuk gaan blijven immers eigendom van Philips.

De circulaire en abonnementeneconomie zal de economie van de 21ste eeuw op zijn kop zetten. Deze ontwikkelingen zullen in een stroomversnelling komen en onderling verweven raken. Deze trends jagen veranderingen van het economisch systeem aan.

De circulaire en abonnementeneconomie zal de economie van de 21ste eeuw op zijn kop zetten.

Uiteindelijk zullen ook onze grondstoffen onderdeel gaan uitmaken van de abonnementeneconomie. Hout, beton, metalen, plastic: we zullen ze in de toekomst gaan huren in plaats van ze te bezitten. Bijvoorbeeld om er een gebouw mee op te trekken, een zelfrijdende auto van te maken, een brug mee te ‘printen’. Na gebruik gaan de grondstoffen weer terug naar de eigenaar, waarna ze verhuurd worden voor heel andere doeleinden. Een eerste stap is er al: je kunt de grondstoffen van je gebouw tegenwoordig laten registeren in een materialenkadaster, het Madaster. Niet toevallig is dat opgezet door architect Thomas Rau. Deze ontwikkeling vereist een heel andere manier van produceren. Zo veel mogelijk modulair in de vorm van standaard bouwblokjes of op een manier dat de elementen weer makkelijk te scheiden zijn.

Hout, beton, metalen, plastic: we zullen ze in de toekomst gaan huren in plaats van ze te bezitten.

De gevolgen voor de economie zullen groot zijn. Door al dat systematische hergebruik zijn er minder nieuwe grondstoffen nodig. Onze afhankelijkheid van grondstofleveranciers wordt kleiner. En een groter deel van de productie zal lokaal plaatsvinden. Het zal immers duur en tijdrovend zijn om onze herbruikbare grondstoffen steeds opnieuw naar China te brengen om er een nieuw product van te maken. De 3D-printer zal arbeidskosten bij productie op termijn waarschijnlijk lager maken. Het betekent de gedeeltelijke terugkeer van de maakindustrie naar onze eigen regio, maar dan op een totaal andere manier dan vroeger.

Het zal grote gevolgen hebben voor onze havens, de Rotterdamse voorop. Invoer en uitvoer van verse grondstoffen zullen in de circulaire abonnementeneconomie minder belangrijk worden. Maar de opslag en distributie van herbruikbare en hergebruikte grondstoffen en bouwstenen zal wel de nodige ruimte in beslag nemen. Wie weet kunnen onze havens daar een belangrijke rol in spelen.

De overgang van bezit (en verkwisting) naar huur en slim hergebruik heeft invloed op vrijwel iedere sector in onze economie. En zeker ook op de mijne, de financiële sector. Het duurzame paviljoen Circl op de Zuidas is daar een goed voorbeeld van. Normaal gesproken schrijven wij  een gebouw over twintig jaar boekhoudkundig af. Maar Circl heeft na twintig jaar nog een behoorlijke restwaarde omdat de materialen herbruikbaar zijn. Het was een enorme klus om de accountant ervan te overtuigen de restwaarde van Circl na twintig jaar op 60% in de boeken te krijgen in plaats van 0%.

De overgang van bezit (en verkwisting) naar huur en slim hergebruik heeft invloed op vrijwel iedere sector in onze economie.

Banken moeten daarom nieuwe methoden ontwikkelen om de kredietwaardigheid van hun klanten en de waarde van onderpand te bepalen. De activa en passiva van bedrijven zal voor een groot deel zitten in aangegane abonnementen bij leveranciers, en in verkochte abonnementen aan klanten. Hoe kredietwaardig zijn bedrijven die kleding, licht, fietsen of auto’s louter als abonnement verkopen? Dat bezorgt banken nu al hoofdbrekens.

Deze ontwikkelingen zijn al jaren gaande. Maar anders dan het bedrijfsleven lijkt onze overheid zich nog nauwelijks van bewust van de maatschappelijke consequenties. In het Regeerakkoord is terecht veel aandacht voor de energietransitie. Maar over grondstofhergebruik lees je veel minder. Over de maatschappelijke impact van een snelle overgang naar de abonnementeneconomie en de totaal nieuwe werkelijkheid waarin we daardoor belanden, vrijwel niets. En dat terwijl deze vierde industriële revolutie mijns inziens net zo groot is als voorgaande industriële revoluties in de achttiende, negentiende en twintigste eeuw.

In het Regeerakkoord is terecht veel aandacht voor de energietransitie. Maar over grondstofhergebruik lees je veel minder.

De industriële revolutie leidde destijds tot een nieuwe economische werkelijkheid. Het klassieke negentiende-eeuwse harde kapitalisme kon zich ongeremd ontwikkelen omdat niemand spelregels ontwikkelde voor de industriële economie. Het kostte de wereld minstens een eeuw om aan dat kapitalisme een sociaal gezicht te geven.

De spelregels van de nieuwe, 21ste-eeuwse circulaire en abonnementeneconomie worden op dit moment gevormd. Maar niet door de overheid. Terwijl het juist de taak is van de overheid om ontsporing zoals in de negentiende eeuw te voorkomen. Wie moeten in de nieuwe economie bijvoorbeeld de eigenaren worden van de steeds herbruikbare grondstoffen? En hoe voorkomen we een nieuwe tweedeling in de samenleving: tussen burgers die zonder problemen abonnementen kunnen afsluiten, en mensen die bijna nergens een abonnement krijgen omdat ze niet-betrouwbaar geacht worden. Betrouwbaarheid en vertrouwen spelen immers een sleutelrol in de nieuwe economie. En die betrouwbaarheid wordt steeds meer ‘berekend’ door kille algoritmes, gebaseerd op de enorme hoeveelheid data die we via onze smartphone en door ons internetgedrag overal achterlaten.

De spelregels van de nieuwe, 21ste-eeuwse circulaire en abonnementeneconomie worden op dit moment gevormd. Maar niet door de overheid.

Als de overheid die spelregels niet vormgeeft, doen bedrijven als Google, Amazon en Apple dat. Zij zullen zich daarbij nauwelijks druk maken om een rechtvaardige maatschappij met eerlijke kansen voor iedereen. Big data maakt ratings mogelijk voor van alles en nog wat: voor hotels, voor restaurants, maar uiteindelijk ook voor verzekerden, voor werknemers, voor klanten, voor ieder individu eigenlijk. De maatschappelijke impact hiervan is groot.

Kortom, overheid, zorg dat je snel meer oog krijgt voor de razendsnelle ontwikkelingen die onze economie en maatschappij veranderen. Geef sturing en denk actief mee over  regels om de nieuwe economie niet alleen groen, maar ook sociaal te maken. In dat geval zie ik onze nieuwe circulaire abonnementeneconomie met groot vertrouwen en enthousiasme tegemoet.


Richard Kooloos is directeur duurzaam bankieren bij ABN AMRO. ABN AMRO is partner van de NRC Live serie over de kracht van circulair.


Bekijk programma

Blijf op de hoogte!

Blijf op de hoogte!

Wil je op de hoogte blijven van toekomstige NRC Live events? Schrijf je dan in voor onze nieuwsbrief!

Suggesties voor een spreker?

Suggesties voor een spreker?

Ken jij iemand die goed zou kunnen spreken op een van onze events? Stel dan een spreker aan ons voor!