Gepensioneerde, witte mannen en andere participatieparadoxen belicht

Participatie en draagvlak zijn sleutelfactoren voor een succesvolle energietransitie. Zowel voor participatie in, als maatschappelijk draagvlak voor de energietransitie is veel aandacht. Zelfs in het Klimaatakkoord wordt dit erkend. Bij het uitvoeren van twee afspraken uit het Klimaatakkoord gaan we daarom meer samen tot stand brengen, namelijk de opgave voor 35 TWh hernieuwbaar op land en aardgasvrije wijken. Participatie is echter niet geheel nieuw en ondertussen zijn we er achter dat het organiseren daarvan nog niet zo simpel is. Daarom beschrijf ik in deze bijdrage vijf participatieparadoxen en vervolgens waarom ik ondanks de tegenstellingen alsnog voor participatie pleit.

  1. Informatieavond of co-creatie?
    Er bestaat geen eenduidige definitie van participatie. Een veel voorkomende variant is mensen informeren en uitnodigen om te reageren op conceptplannen. Dit is inspraak. Participatie omvat veel meer. In een participatieproces kunnen we mensen meenemen in belangrijke keuzes; zoals tussen wind en zon en potentiële locaties. Het kan ook gaan om financiële participatie, bijvoorbeeld met een omgevingsfonds of lokaal eigendom. Daarom is het in de energietransitie belangrijk om op lokaal niveau te begrijpen wat er speelt en hoe een energieproject kan bijdragen aan de ontwikkeling van de regio. Daaruit volgt ook hoe en wanneer mensen kunnen en willen participeren.
  2. Participatie leidt tot draagvlak
    Participatie kán maar hoeft niet te leiden tot draagvlak. Ook minister Wiebes erkent dit in zijn brief over waardedaling van woningen rondom windparken. Participatie is niet een instrument om draagvlak te krijgen voor een specifiek project, maar om naar de burger te luisteren, naar haar redelijke bezwaren en alternatieve ideeën. Daarmee wordt erkend dat er in de directe leefomgeving iets verandert. Ook kan door het luisteren over en weer begrip ontstaan.
  3. Participanten zijn usual suspects
    Wie komt er opdagen op een informatieavond? Een veel gehoord antwoord betreft mensen met veel tijd, oftewel de gepensioneerde witte man. Het is lastig een inclusief proces te organiseren. Veel groepen hebben geen tijd voor inspraakavonden, of ze hebben juist een andere afspraak. Dit gaat ook om eenouder gezinnen, die niet altijd een oppas kunnen betalen of mensen die nauwelijks (Nederlands) lezen.
  4. Participanten hebben andere doelen dan projectontwikkelaars
    Bijna elk nieuw voorgesteld project wordt beantwoord met een tegenpetitie. In het geval participanten tegen een project zijn zullen zij niet geneigd zijn om mee te praten over vormen die wel wenselijk zijn. Sterker nog, er zijn situaties gerapporteerd waarin tegenstanders bij de deur van een open avond mensen aanspreken voordat zij naar binnen gaan, om hen van tevoren te overtuigen van hun mening. Hoe gaan we om met andere meningen tijdens het proces? Of een participatieproces kans maakt deze felle tegenstanders te bereiken, ook als het over alternatieve oplossingen gaat, is maar zeer de vraag. Zijn er elementen van een project waar mensen wél achter kunnen staan, door bijvoorbeeld de inrichting zo vorm te geven dat het wel acceptabel is? Of draagt financiële participatie ergens aan bij.
  5. Wind, of toch liever kernenergie?
    Theorieën over participatie geven aan dat participanten vroegtijdig betrokken moeten worden, in een fase waarin nog geen beslissingen zijn genomen. Dat zou betekenen dat participanten betrokken worden voordat er keuzes zijn neergelegd over technologie en locaties. Vaker worden participanten op het allerlaatst betrokken bij planvoornemens, wanneer deze keuzes zijn gemaakt. Dat weerhoudt mensen er niet van zienswijzen in te dienen over alternatieve oplossingen, zoals kernenergie.

De verwachtingen over een participatief proces verschillen al naar gelang wie ernaar gevraagd wordt. Projectontwikkelaars willen weten op welke wijze een project acceptabel is en mensen willen het graag nog eens over het gehele klimaatbeleid hebben. Als vooraf niet duidelijk is wat aan mensen gevraagd wordt kan frustratie ontstaan. Dit doet af aan het vertrouwen en bereidheid later nog eens te participeren.

De participatieparadoxen voorbij?
De participatiepraktijk is weerbarstig. Er bestaat geen heilige graal en elk proces is anders. Ondanks deze realiteit is participatie belangrijk. Daarvoor moeten we een aantal doelen helder op een rijtje hebben; waarom organiseren we participatie en waartoe? Wat zijn de meningen van mensen, wat speelt er in de regio? Kunnen we gelijktijdig andere uitdagingen proberen op te lossen?

Ook is het nuttig van tevoren een aantal spelregels op papier te zetten: wie mag participeren? Waar praten we over met participanten en wat verwachten we? Hoe organiseren we een inclusief proces met een diversiteit aan participanten? Hoe bereiken we kwetsbare consumenten?

Experimenteren met participeren
De periode waarin we de regionale energiestrategieën en plannen voor aardgasvrije wijken opstellen is een experimenteerfase. Er zullen fouten gemaakt worden. Toch moeten we inclusieve en participatieve processen organiseren. Klimaat en duurzame energie zijn niet alleen ten behoeve van, maar kunnen ook echt van mensen zijn. Daarvoor moeten we wel beter begrijpen wat hen beweegt en het menselijke element meer belichten. De energietransitie zal niet slagen als we alleen aan techniek denken.

 


Sanne doet sinds 2010 juridisch en sociaalwetenschappelijk onderzoek naar de energietransitie. Sanne is gepromoveerd op een juridisch/politicologisch onderzoek naar burgerparticipatie in overheidsbesluitvorming binnen de energietransitie. Ze houdt zich nu bezig met participatie binnen de gebouwde omgeving en hernieuwbare elektriciteitsproductie. Daarnaast houdt ze zich bezig met juridische kaders voor deze onderwerpen en de zware industrie alsmede de samenhang tussen techniek, overheid en samenleving. Sanne zal, op de tweede avond van de energieserie De pijn van de energietransitie, o.a. bespreken waarom de consument wel én niet aan de energietransitie wil.

 

 


De pijn van de energietransitie

14 mei, 4 juni & 25 juni

Hoe kunnen overheid en bedrijfsleven de energietransitie versnellen, zonder de realiteit van nu uit het oog te verliezen? Hoe laat je de vervuiler betalen, help je duurzame innovaties verder, beperk je de maatschappelijke kosten en geef je bewoners, werknemers en reizigers ook iets terug?

Laat je inspireren en praat mee over de urgentie voor morgen en de realiteit van nu.

Lees meer over de energieserie van NRC Live

Blijf op de hoogte!

Blijf op de hoogte!

Wil je op de hoogte blijven van toekomstige NRC Live events? Schrijf je dan in voor onze nieuwsbrief!

Suggesties voor een spreker?

Suggesties voor een spreker?

Ken jij iemand die goed zou kunnen spreken op een van onze events? Stel dan een spreker aan ons voor!