Dweilen met kraan open

Toen ik nog als longarts werkte, zag ik veel patiënten die erg op elkaar leken. Mensen met hoestklachten, kortademigheid, piepende ademhaling. Diagnose: COPD, chronisch obstructieve longaandoening. Meestal jarenlange rokers, meestal ook overgewicht, meestal afkomstig uit wat we Vogelaarwijken zijn gaan noemen.

“Bij sommige patiënten is het dweilen met de kraan open. Lees het opiniestuk dat @MariskaKoster schreef in aanloop naar de serie Preventie en Gezondheid @nrclive ”
Tweet this!

En naast de medicijnen om de klachten te verlichten, adviseerde ik altijd te stoppen met roken, en misschien ook wat gewicht kwijt te raken. En eigenlijk lukte dat nooit. Ook niet als ik een “motiverende gesprekstechniek” toepaste, ook niet als de longverpleegkundige de begeleiding op zich nam. De klachten hielden aan, de longfunctie ging achteruit, en patiënt ging door met roken.

Als dat een paar jaar gaande was, dacht iedereen: “Met deze patiënt wordt het niks, hij houdt zich niet aan leefregels, hij saboteert zijn behandeling. Het is dweilen met de kraan open.” De machteloosheid en de ergernis van de behandelaar spatten ervan af. Verborgen in deze woorden zit een veroordeling: Hij zou wel gezond kunnen leven, maar hij doet het niet. Hij vertikt het gewoon. Gezond leven is een keuze, en ziek zijn is je eigen schuld. Dat is een hardvochtig oordeel dat stoelt op twee onjuiste gedachten. Laten we die twee even afzonderlijk bezien.

“Hij zou wel gezond kunnen leven, maar hij doet het niet.”

We lopen even met mijn patiënt op. Hij heeft weer te horen gekregen dat hij echt moet stoppen met roken. Hij is vol goede voornemens. Hij loopt het ziekenhuis uit, en voor de ingang staan zowel patiënten als personeel te roken. Hij stapt in zijn auto en moet onderweg naar huis tanken. Bij het afrekenen heeft hij vol zicht op de sigarettendisplay, tussen de saucijzenbroodjes en de appelflappen. Na thuiskomst boodschappen doen, en in de XL-supermarkt langs 30 meter stelling met chips, 30 meter met koek en snoep, 30 meter met frisdrank en alcoholhoudende dranken. Na het afrekenen weer die sigarettendisplay. Akkoord, in die supermarkt kun je ook groente en fruit en magere kwark kopen. Maar de BTW op groente en fruit is verhoogd, en die op mergpijpjes, chips en bier niet.

Het punt is dat we zeer tegenstrijdige signalen afgeven. Enerzijds zeggen we: u moet gezond leven, u moet niet roken, niet te zwaar worden, voldoende bewegen. En anderzijds kun je geen 50 m. lopen in een station of een winkelstraat zonder schreeuwerige reclame voor vreten en zuipen. Sigaretten zijn minder makkelijk verkrijgbaar dan vroeger, maar elke supermarkt en snackbar, ook vlakbij scholen, verkoopt ze.

Veranderen van gewoontes is heel erg moeilijk. De meeste lifestyle programma’s zijn niet succesvol, zeker niet op de langere termijn. Mede omdat je op elke straathoek verleid wordt tot ongezond gedrag. Toch laten we met elkaar na de omgeving zo te veranderen dat het makkelijker wordt gezond te leven. Het is bizar om onze kostbare gezondheidszorg, toch al overbelast, de opdracht te verstrekken de steken die we als maatschappij op preventiegebied laten vallen, op te halen.

“Gezond leven is een keuze en ziek zijn is je eigen schuld.”

Dit betreft het idee dat je ziektes kunt voorkomen als je gezond leeft, en dat je ziektes kunt genezen door gezond te leven. Leefstijlgeneeskunde, dus. Inderdaad bestaan er ziektes die zelden optreden bij mensen die bv nooit gerookt hebben, zoals longkanker, strottenhoofdkanker, longemfyseem. Er bestaan ook ziektes die minder erg worden als je heel veel afvalt, zoals diabetes type 2 en OSAS (slaap apneu syndroom). In een populatie maakt veranderen van leefgewoonten veel uit. Een lagere kans op ziekte is echter niet hetzelfde als op individueel niveau ziektes kunnen voorkomen. Dat betekent niet dat je je niets aan moet trekken van leefstijladviezen. Net zoals een goed onderhouden auto met goede remmen, goede schokbrekers, juiste banden meer kans geeft op een probleemloze rit, geeft een gezond lichaam kans op meer gezonde jaren. Maar dat goede onderhoud beschermt niet tegen een dronken medeweggebruiker, beschermt niet tegen botte pech.

Je hebt wat betreft je gezondheid heel veel niet in de hand. Genetische opmaak, armoede, werkomstandigheden, opleidingsniveau: het drukt allemaal zwaar op je levensverwachting. Ik zie in de maatschappij een overtuiging opkomen dat we ziekte en gezondheid wel in de hand hebben. Bij mijn patiënten met longkanker merkte ik dat het eerste. “Goh, wat naar” zeiden de mensen. “Zeker veel gerookt?” zeiden ze daarna. “Eigen schuld, dikke bult” zeiden ze niet hardop, maar je hoorde het ze denken.

Solidariteit onder druk

Wat gebeurt er eigenlijk als mensen zo reageren? Eigenlijk zeggen ze: Als een (dodelijke) ziekte je eigen schuld is, hoef ik niet zoveel medelijden met je te hebben. Als het jouw schuld is dat je ziek bent, hoef ik me niet solidair te voelen, want ik leef gezond en ik word dus niet ziek. Als het jouw schuld is, waarom moet ik dan meebetalen aan een behandeling die erg duur is? Kortom, de solidariteit in de samenleving komt onder druk te staan. Voor solidariteit is nodig dat je niet weet wat de toekomst aan ziekte gaat brengen. Zodra je meent te weten welke ziektes in het verschiet liggen, verdwijnt de noodzaak voor elkaars ongeluk en rampspoed verantwoordelijkheid te dragen. Als bejaarde alleenstaande man ga ik toch niet betalen voor kraamzorg, als jonge vrouw heb ik toch niets te maken met prostaatkanker? Ik vind dat een zorgelijke ontwikkeling. Als die doorzet, verandert de zorgverzekering, die wortelt in solidariteit, in een schadeverzekering met uitsluitingsgronden en bonus/malus regelingen.

Ik heb twee onjuiste gedachten toegelicht die spelen bij het concept “leefstijlgeneeskunde”. Ik meen dat beide voldoende aandacht moeten krijgen, vooral bij beleidsmakers. Ik vrees dat we anders koersen op een maatschappij waarin wordt neergekeken op (chronisch) zieken als sukkels die het allemaal aan zichzelf te wijten hebben, waarin de kraan onder het mom van eigen keuze wijd open staat en waarin de moeite om te dweilen vaak niet eens meer wordt genomen.

 


Mariska studeerde medicijnen aan de Universiteit van Leiden. Ook in Leiden genoot zij haar opleiding tot longarts. 12 jaar lang werkte ze als longarts met aandachtsgebied oncologie in het Deventer Ziekenhuis. Daarna trad zij in dienst bij Zilveren Kruis als senior medisch adviseur voor strategie, innovatie en inkoop. Sinds januari 2018 werkt Mariska bij : Janssen, Pharmaceutical companies of Johnson & Johnson, hier is zij verantwoordelijk voor strategische allianties in Nederland.


In aanloop en tijdens onze serie Preventie en Gezondheid van NRC Live delen wij regelmatig opiniestukken van onze sprekers.

Bekijk event

 

Blijf op de hoogte!

Blijf op de hoogte!

Wil je op de hoogte blijven van toekomstige NRC Live events? Schrijf je dan in voor onze nieuwsbrief!

Suggesties voor een spreker?

Suggesties voor een spreker?

Ken jij iemand die goed zou kunnen spreken op een van onze events? Stel dan een spreker aan ons voor!