De vervuiler moet betalen

De vervuiler moet betalen, dat is al jarenlang een uitspraak van veel politici, maar het komt er niet van. Maar wie is nu de vervuiler? Is dat de industrie die CO2 en andere emissies de lucht in jaagt, of is dat de consument die steeds meer wil hebben, tegen de laagste prijs.

Om het klimaatprobleem aan te pakken zijn al veel technieken ontwikkeld, en zullen er nog veel volgen. Denk aan de elektrische auto, of zonnecellen, of HR++glas, of een industriële WK-installatie, en zelfs de HR-CV-ketel die nu heel gewoon is.

Al die mooie technische oplossingen komen er alleen als er goede beleidsinstrumenten zijn die er voor zorgen dat goedkope fossiele technieken structureel beconcurreerd kunnen worden door CO2-vrije opties. Alle mooie woorden van burgers in enquêtes ten spijt, als ze consument zijn kiezen ze voor de prijs, hooguit 10% daargelaten die iets meer wil betalen voor een schoon product. Tot nu toe wordt dat met subsidies opgelost, maar als we een klimaatneutrale energievoorziening willen zullen we structureel fossiele energie duurder moeten maken, bijvoorbeeld met een CO2-heffing, of moeten verbieden, zoals dat in de gebouwde omgeving gaat gebeuren (aardgasvrije wijken).

De externe kosten (zoals klimaatverandering of gezondheidsschade door fijn stof) van fossiele brandstoffen moeten daarom in de prijs tot uitdrukking komen, pas dan ontstaat er een level playing field en is innovatie kansrijk.

De plek voor kansrijke innovatie

De industrie probeert een CO2-heffing te voorkomen omdat dat oneerlijke concurrentie zou veroorzaken tussen bedrijven die wel zo’n heffing moeten betalen (in Nederland) en bedrijven waarvoor dat niet geldt (buiten Nederland, of zelfs buiten de EU). Daarom wordt door de industrie ingezet op innovatie en subsidies daarvoor, om door proces- en productvernieuwing de CO2-emissie te verlagen. Toch worden hier kool en geit gespaard: met innovatiesubsidies alleen worden wel nieuwe technieken ontwikkeld, maar ontstaat er geen markt voor die mooie technieken. Na een innovatiefase moeten de CO2-vrije/arme producten gaan concurreren met traditionele producten die gemaakt zijn met fossiele brandstoffen, en vele technieken redden dat niet. De externe kosten (zoals klimaatverandering of gezondheidsschade door fijn stof) van fossiele brandstoffen moeten daarom in de prijs tot uitdrukking komen, pas dan ontstaat er een level playing field en is innovatie kansrijk.

Daarom hebben we in november 2018 een studie gepresenteerd over de VEK, de Vergoeding voor Externe Kosten. De vervuiler gaat dan betalen voor de emissies die in de gehele productieketen van elk product wordt veroorzaakt, of dat nu in China of in Nederland wordt gemaakt. Maar de concurrentiepositie van Nederlandse/Europese bedrijven wordt niet benadeeld, in tegendeel, het biedt kansen voor een schone industrie.

Als het eenvoudig was, was het allang gebeurd.

De reactie van Minister Wiebes op ons plan was: “ei van Columbus, maar buitengewoon complex”. En dat is natuurlijk waar, maar als het eenvoudig was, was het allang gebeurd. Dus dat is een slechte reden om niet verder te kijken hoe de VEK ontwikkeld moet worden. De VEK lost het probleem op dat bedrijven die hun emissies moeten reduceren, door de extra kosten niet meer kunnen concurreren met bedrijven die dat niet hoeven te doen. Voor het ETS is er ongelijke concurrentie enerzijds met kleine bedrijven die niet onder het ETS vallen, en anderzijds met bedrijven van buiten de EU. Met gratis rechten wordt dit nu glad gestreken, maar zeker bij hogere ETS-prijzen, die nodig zijn voor een klimaatneutrale economie, kan dit nog zeer lastig worden. Met het VEK vallen alle emissies onder de eindheffing, en aan de grenzen van het systeem, hoogstwaarschijnlijk de EU, worden producten gecompenseerd voor export en belast voor import.

Hoe gaan we hier nu mee verder. We zijn gestimuleerd door minister Wiebes om dit Ei van Columbus hanteerbaar te maken, volgens mij is dat ook de gedachte achter dat Ei.

Ontwikkelingsroutes

We zien twee ontwikkelingsroutes om dit concreet te maken.

Ten eerste de vrijwillige route waarbij alle overheden en semi-overheden de externe kosten van de broeikasgassen van hun inkoop mee gaan nemen in de waardebepaling van hun bestedingen en die vergoeding vervolgens in een fonds gaan stoppen. De overheden besteden elk jaar circa € 100 miljard aan pennen, papier, auto’s, benzine, wegen, bruggen, etc. Van al deze producten is de broeikasgasbelasting te bepalen en die zal in rekening worden gebracht waarbij de vergoedingen in een fonds worden gestopt. Uit dit fonds worden vervolgens innovatieve projecten gefinancierd van bedrijven die toeleverancier zijn in de keten van de producten, en die zodoende hun broeikasgasbelasting kunnen verlagen. De inkoopafdelingen van al de (semi-)overheden die mee gaan doen zullen een systeem krijgen waarmee de VEK bepaald wordt.

Ten tweede de route waarbij voor specifieke producten, nafta of staal, op Europese schaal wordt afgesproken dat daar een VEK voor zal gelden. Internationaal opererende bedrijven krijgen zo een prikkel om CO2-vrij te produceren, maar ondervinden niet de oneerlijke concurrentie van producten van buiten de EU van bedrijven die geen emissieheffing krijgen opgelegd. We hebben dit juridisch al laten toetsen, en volgens de WTO-regels mag dit, juist omdat het geen onderscheid maakt naar herkomst van producten.

Op deze manier kan de vervuiler echt gaan betalen voor de emissies die hij/zij veroorzaakt.


Frans Rooijers is directeur van CE Delft, een onafhankelijk onderzoek- en adviesbureau op het gebied van duurzaamheid. Frans zal, op de eerste avond van de energieserie De pijn van de energietransitie, dieper ingaan op hoe de kosten van de vervuiling eerlijk verdeeld worden. 

 


De pijn van de energietransitie

14 mei, 4 juni & 25 juni

Hoe kunnen overheid en bedrijfsleven de energietransitie versnellen, zonder de realiteit van nu uit het oog te verliezen? Hoe laat je de vervuiler betalen, help je duurzame innovaties verder, beperk je de maatschappelijke kosten en geef je bewoners, werknemers en reizigers ook iets terug?

Laat je in drie avonden inspireren en praat mee over de urgentie voor morgen en de realiteit van nu.

Lees meer over de energieserie van NRC Live

Blijf op de hoogte!

Blijf op de hoogte!

Wil je op de hoogte blijven van toekomstige NRC Live events? Schrijf je dan in voor onze nieuwsbrief!

Suggesties voor een spreker?

Suggesties voor een spreker?

Ken jij iemand die goed zou kunnen spreken op een van onze events? Stel dan een spreker aan ons voor!