Circulariteit is geen Uberfication of everything

Het begrip ‘circulaire economie’ krijgt de laatste jaren steeds meer aandacht. Jesper Brodin, CEO van IKEA zei op het World Economic Forum 2018, dat wij van een tijd van “mass-consumerism” zullen gaan naar een tijd van “mass-circularity”.

Maar zoals altijd bij nieuwe begrippen: de manier hoe wij ze invullen zal bepalen welk effect ze zullen hebben. Terwijl de IKEA CEO een nieuw businessmodel aankondigde waarin de consument geen eigenaar meer wordt van de nieuwste IKEA bank, maar deze als service ter beschikking krijgt, sprak een andere deelnemer in hetzelfde panel in Davos over de Uberfication of everything. Maar is circulariteit hetzelfde als Uberfication?

“Circulariteit is geen Uberfication of everything. Lees opiniestuk @Thomasmrau en @sabineoberhuber bij @nrclive”
Tweet this!

Het idee dat het scheiden van eigendom en gebruik alleen al circulair is, is een van de grootste misverstanden rondom de circulaire economie. Overal duiken leasing-, sharing–  of andersoortige servicemodellen op die van het label circulair worden voorzien.

Het idee dat het scheiden van eigendom en gebruik alleen al circulair is, is een van de grootste misverstanden rondom de circulaire economie.

Maar wat is nou wel de kern van de circulaire economie? De aarde is een begrensd systeem en omdat alle materialen op deze planeet eindig zijn, moeten wij onze economie zodanig inrichten dat alle materialen behouden blijven voor een nieuwe bestemming in de toekomst. We kunnen ons niet langer permitteren een lineair systeem te hanteren, waarin we onze tijdelijke behoeften invullen door producten die we, nadat wij ze niet meer nodig hebben, uiteindelijk alleen nog als afval kunnen afdanken.

We kunnen ons niet langer permitteren een lineair systeem te hanteren

Om dit te veranderen hebben wij een compleet nieuwe economische architectuur nodig en niet een eendimensionaal antwoord in de vorm van een leasing- , sharing –  of servicecontract. Een van de in onze ogen meest belangrijke voorwaarden is dat de macht hoe iets, tot stand komt – bijvoorbeeld een product – en de verantwoordelijkheid daarvoor bij dezelfde instantie verblijven – bijvoorbeeld de producent.

Een servicemodel a la Uber of Airbnb garandeert dit niet, sterker nog, in deze businessmodellen zijn macht en verantwoordelijkheid juist volledig van elkaar gescheiden, en dit leidt eerder tot meer materiaalverspilling dan minder. Terwijl ze vaak met de belofte zijn gestart verspilling tegen te gaan door onbenutte capaciteit in het systeem beschikbaar te maken, bereiken ze het tegenovergestelde effect. Volgens onderzoek had Uber een belangrijk aandeel in het toenemen van files in London en New York. Vele toeristische trekpleisters zoals Amsterdam, Barcelona en Berlijn kampen met de negatieve gevolgen van sharingmodellen zoals Airbnb: de schaarste op de huizenmarkt neemt toe, de vastgoedprijzen exploderen. In plaats dat er minder hotels nodig zijn, kopen hotels schaarse woonruimte op om deze via Airbnb te verhuren! Daarbij komt nog dat deze businessmodellen zich op geen enkele wijze richten op het behoud van materiaal in de toekomst.

Maar hoe bereiken we circulariteit dan wel? Het is een complexe reeks aan stappen naar een fundamenteel nieuwe economische werkelijkheid waarin alles wat wij voor ons leven nodig achten: huizen, auto’s, smartphones, kortom elk product, fungeert als een depot van materialen en vervolgens ook zo wordt gedocumenteerd en beheerd – de economie als een grote bibliotheek  – de circulaire economie. En hiervoor is het herenigen van macht en verantwoordelijkheid cruciaal.

Dit was onze visie toen wij Philips in 2009 vroegen ons licht in plaats van lampen te leveren –  product as a service. RAU architecten was toe aan een nieuwe inrichting, maar wat wij niet wilden, was met de koop van producten de verantwoordelijkheid op ons te nemen voor het behoud van schaarse grondstoffen, waarmee wij ons aan het einde van de gebruiksduur geen raad zouden weten. Het resultaat na een jaar ontwikkelingstijd was sensationeel: er kwamen de meest hoogwaardige, onderhoudsarme armaturen op ons kantoor te hangen en omdat de energierekening ook voor Philips was daalde deze met meer dan 44%. In 2015 implementeerden wij met ons bedrijf Turntoo, Philips en Cofely dit model op grotere schaal in de nieuwe lounge van Schiphol. Reden om voor Philips Lighting  het concept als “circular lighting” te adopteren. Het verschil met een simpel leasing contract? Philips blijft als eigenaar verantwoordelijk voor zijn producten en alle ingezette materialen en zorgt voor maximaal hergebruik in de toekomst .

Duidelijk is dat voor een dergelijk circulair businessmodel naast een ander productdesign volledig nieuwe financieringsconstructies, juridische afspraken en boekhoudmodellen nodig zijn. Dit model vereist dat wij materialen als assets beschouwen en niet langer naar nul afschrijven. Daarvoor moeten ze goed geregistreerd, gedocumenteerd en gearchiveerd worden. Daarom pleiten wij er al sinds vele jaren voor dat elk product en elk gebouw wordt voorzien van een Materialenpaspoort.

Dit circulaire businessmodel vereist dat wij materialen als assets beschouwen en niet langer naar nul afschrijven.

In samenwerking met andere partners heeft Turntoo 2017 hiervoor een nieuw instrument ontwikkeld: Madaster, het kadaster voor Materiaal. Het Madaster is een publiek online platform, het faciliteert het opstellen van materialenpaspoorten en daarmee de documentatie en registratie van materiaal. Elk materialenpaspoort van Madaster biedt een overzicht van de eigenschappen van de in een gebouw/product verwerkte materialen: locatie, specificaties, financiële waarde en mogelijkheden voor hergebruik. In plaats dat materialen anoniem tot afval worden, krijgen ze nu een gedocumenteerde identiteit en kunnen als asset op de balans opgenomen worden. Hiermee krijgt de circulaire economie dus de kenmerken van een echte bibliotheek: materialen blijven gedocumenteerd en voor de toekomst beschikbaar.

Het Madaster is een publiek online platform, het faciliteert het opstellen van materialenpaspoorten en daarmee de documentatie en registratie van materiaal.

Zoals hierboven al gezegd: de manier hoe een begrip wordt ingevuld, zal zijn effect bepalen. Begrip komt van begrijpen en wat dat betreft staan wij nog aan het begin om te begrijpen wat de transitie naar een circulaire economie echt inhoudt. Laten wij dan ook hiermee beginnen en het begrijpen oefenen en niet alleen aandacht aan het begrip tonen. Wij hopen, dat circulariteit niet de volgende lege huls wordt, maar het begrip voor een nieuwe economische architectuur.


Thomas Rau (architect) wordt de meest radicale bouwmeester van Nederland genoemd. Hij ontwerpt gebouwen die energie produceren in plaats van gebruiken en tekende voor het eerste ‘circulaire’ gebouw van Europa. In 2016 werd hij genomineerd voor de Circular Leadership Award van het World Economic Forum. Rau is een van de meest gevraagde gastsprekers in Nederland. Het VPRO-programma Tegenlicht vroeg hem zijn ideeën toe te lichten. De uitzending werd verkozen tot de meest favoriete aflevering van het seizoen.

Sabine Oberhuber (bedrijfseconoom) heeft samen met Thomas Rau Turntoo opgericht. De eerste op de circulaire economie gespecialiseerde onderneming in Nederland. Oberhuber studeerde aan de Universiteit van Münster en aan de ESCP European Business School. Zij begeleidt ondernemingen en openbare instellingen bij de ontwikkeling en implementatie van circulaire bedrijfsmodellen en is gastdocent aan verschillende universiteiten

Een uitgebreide visie op de circulaire economie beschrijven de auteurs in hun boek Material Matters.


Bekijk programma

Blijf op de hoogte!

Blijf op de hoogte!

Wil je op de hoogte blijven van toekomstige NRC Live events? Schrijf je dan in voor onze nieuwsbrief!

Suggesties voor een spreker?

Suggesties voor een spreker?

Ken jij iemand die goed zou kunnen spreken op een van onze events? Stel dan een spreker aan ons voor!